Bańska Szczawnica

Bańska Szczawnica
Banská Štiavnica
Ilustracja
Widok na stare miasto z Nowego Zamku (2007)
Herb
Herb
Państwo

 Słowacja

Kraj

 bańskobystrzycki

Powiat

Bańska Szczawnica

Burmistrz

Nadežda Babiaková[1]

Powierzchnia

46,73[2] km²

Wysokość

621[3] m n.p.m.

Populacja (2021)
• liczba ludności
• gęstość


9478[4]
204,41[5] os./km²

Nr kierunkowy

+421 45[3]

Kod pocztowy

969 01[3]

Tablice rejestracyjne

BS

Położenie na mapie kraju bańskobystrzyckiego
Mapa konturowa kraju bańskobystrzyckiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Bańska Szczawnica”
Położenie na mapie Słowacji
Mapa konturowa Słowacji, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Bańska Szczawnica”
Ziemia48°27′N 18°54′E/48,450000 18,900000
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa
Historyczne miasto Bańska Szczawnica i zabytki techniki w jego sąsiedztwie[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Państwo

 Słowacja

Typ

kulturowy

Spełniane kryterium

IV, V

Numer ref.

618rev

Region[b]

Europa i Ameryka Północna

Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę

1993
na 17. sesji

  1. Oficjalna nazwa wpisana na listę UNESCO
  2. Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Bańska Szczawnica (słow. Banská Štiavnica, węg. Selmecbánya, niem. Schemnitz) – miasto w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Bańska Szczawnica na Słowacji.

Historia miasta

Bańska Szczawnica należy do najstarszych i najbardziej znaczących miast górniczych w Europie. W średniowieczu było najważniejszym miastem górniczym Węgier. Wydobycie i przetwórstwo znacznych ilości złota, a następnie i srebra, stanowiło przez kilka wieków o jego znaczeniu i zamożności jego obywateli.

Pierwsza osada górnicza – gród otoczony glinianym wałem – znajdowała się na wierzchołku wzgórza Glanzenberg, na którym rudonośne żyły wychodziły na powierzchnię i mogły być eksploatowane metodami odkrywkowymi. Powstała ona zapewne już w XI w. Pierwsza pisemna wzmianka o wydobywaniu cennych metali w tej okolicy pochodzi z 1156 r., a nazwa miasta pojawiła się w źródłach pisanych po raz pierwszy w 1217 r. w dokumencie króla Andrzeja II, który stwierdzał m. in., że królewski skarbiec przyjmował z tutejszych kopalń ok. 75 kg srebra rocznie[6]. Dzisiejsze miasto zostało założone na przełomie XII i XIII stulecia u wylotu dwóch dolin, u stóp wzgórz Glanzenberg i Paradajs. Już w pierwszej połowie XIII w. miało dwa duże, romańskie kościoły. Prawa miejskie i królewskie nadania górnicze miasto otrzymało prawdopodobnie już przed rokiem 1255, za czasów króla Beli IV. Oryginały tych nadań nie zachowały się, niestety, do naszych czasów i znamy je jedynie z odpisów pochodzących z 2 połowy XV w.

Rozwój Bańskiej Szczawnicy i leżącego u podstaw jej dobrobytu górnictwa były kilkakrotnie przerywane. W 1442 r. miasto najechały oddziały biskupa jagierskiego Szymona Rozgonia, mordując wielu jego mieszkańców i paląc jego zabudowania. W płomieniach zginęły wówczas wspomniane wyżej nadania królewskie i inne dokumenty. W następnym roku 1443, 5 czerwca, wiele szkód w zabudowie i infrastrukturze górniczej przyniosło silne trzęsienie ziemi[6] z epicentrum na Śląsku.

Bańska Szczawnica należała do protestanckiej ligi siedmiu miast górniczych (heptapolitana), stanowiła też jedno z najważniejszych centrów reformacyjnych na terenie Węgier.

Historia górnictwa

Pierwszymi górnikami i hutnikami byli głównie Niemcy, przybywający z Tyrolu i krajów saskich, a następnie z czeskiej Kutnej Hory. Przynieśli oni ze sobą oryginalne metody prowadzenia prac górniczych i potrzebne narzędzia, a także organizację gwarecką, zwyczaje, nazewnictwo itp. Wydobycie prowadzono poprzez ręczne drążenie – za pomocą dłut i młotów lub oskardów – poziomych lub ukośnych sztolni w zboczach okolicznych wzgórz, podążających następnie za przebiegiem żyły rudonośnej. Urobek przerabiano częściowo na miejscu, częściowo zaś eksportowano. Maksymalny rozwój tego prymitywnego górnictwa przypadł na XV w.

W XVI w. nastąpił znaczący regres wydobycia. W miarę wyczerpywania się złóż, konieczne było sięganie coraz dalej w głąb ziemi, co znacząco podnosiło koszty produkcji i obniżało zarobki górników. Dochodziło wśród nich do coraz częstszych wzburzeń i protestów. W latach 1525-1526 wybuchło tu pierwsze wielkie powstanie górników, które rozszerzyło się także na inne ośrodki górnicze na Węgrzech. Do tego doszło zagrożenie tureckie: Turcy, po zajęciu w 1541 r. Budy, skierowali swą uwagę właśnie na bogate miasta górnicze. Przyniosło to miastu znaczne wydatki, związane z budową kolejnych obiektów miejskich fortyfikacji. Bezpośrednie zagrożenie trwało prawie do końca wieku i ustało dopiero po odebraniu Turkom Nowogrodu.

Górnictwo w Bańskiej Szczawnicy odżyło dopiero w XVII w. i od tego czasu przez ponad dwa stulecia znów przodowało w rozwoju techniki. W 1627 r. tu po raz pierwszy zastosowano proch do prowadzenia prac strzelniczych w podziemiach kopalń. Dla celów górniczych w całej okolicy wybudowano znaczącą sieć sztucznych zbiorników wodnych, zwanych tu z niemiecka „tajchami”, oraz kanałów doprowadzających wodę do napędu pomp, odwadniających poszczególne sztolnie. Największe wydobycie zanotowano w roku 1690, kiedy to z miejscowych kopalń uzyskano 29 ton srebra i 605 kg złota.

W 1735 r. Samuel Mikovíni założył w Bańskiej Szczawnicy pierwszą szkołę górniczą na Węgrzech. W 1763 r. szkołę przekształcono w Wyższą Szkołę Górniczą, a w 1770 r. w Akademię Górniczą (później: Akademię Górniczo-Leśną) – pierwszą wyższą szkołę górniczą w Europie i najstarszą dziś wyższą uczelnię techniczną na świecie.

Zabytki

Bańska Szczawnica jest jednym z najbogatszych w zabytki miast słowackich. Wśród nich wyróżniają się:

Atrakcję stanowi skansen techniczny pod nazwą Banské múzeum v prírode na terenie dawnej kopalni (z trasą zwiedzania w podziemnej sztolni "Bartolomej"), a także sztolnia "Glanzenberg" znajdująca się pod centrum miasta.

11 grudnia 1993 średniowieczne miasto górnicze zostało zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Gospodarka

W mieście rozwinął się przemysł drzewny, włókienniczy, spożywczy oraz hutniczy[7].

Postacie związane z miastem

  • Matej Kornel Hell (1653-1743) - konstruktor i wynalazca, główny inżynier bańskoszczawnickiej kopalń;
  • Jozef Karol Hell (1713-1789) - wynalazca i konstruktor, od 1743 r. główny inżynier bańskoszczawnickiej kopalń;
  • Samuel Mikovíni (1686-1750) - geodeta i kartograf, profesor Akademii Górniczej;
  • Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788) - lekarz i przyrodnik, profesor Akademii Górniczej;
  • Nikolaus Joseph von Jacquin (1727-1817) - biolog, chemik i mineralog, profesor Akademii Górniczej;
  • Ján Seberini (1780-1857) - duchowny ewangelicki, proboszcz w bańskiej Szczawnicy, działacz narodowy;
  • Christian Andreas Doppler (1803-1853) - matematyk i fizyk, profesor Akademii Górniczej;
  • Andrej Sládkovič (1820-1872) - wybitny słowacki poeta romantyczny;
  • Mária Geržová (1820-1899) - muza w/wym. Andreja Sládkoviča, inspiratorka jego poematu Maryna;
  • Pavol Dobšinský (1828-1885) - duchowny ewangelicki, pisarz i folklorysta;
  • Jozef Horák (1907-1974) - redaktor, pisarz, dramaturg, poeta;
  • Magda Vášáryová (ur. 1948) – słowacka aktorka, dyplomatka i polityk.

Miasta partnerskie

Galeria

  • Stary Zamek

    Stary Zamek

  • Nowy Zamek

    Nowy Zamek

  • Ratusz i kościół św. Katarzyny

    Ratusz i kościół św. Katarzyny

  • Kościół Marii Panny Śnieżnej

    Kościół Marii Panny Śnieżnej

  • Kalwaria

    Kalwaria

  • Kolumna Świętej Trójcy

    Kolumna Świętej Trójcy

  • Popiersie Andreja Sládkoviča w arboretum

    Popiersie Andreja Sládkoviča w arboretum

  • nadszybie kopalni Žofia w skansenie górniczym

    nadszybie kopalni Žofia w skansenie górniczym

  • Wejście do sztolni Glanzenberg

    Wejście do sztolni Glanzenberg

Przypisy

  1. Primátor mesta. [w:] Oficjalna strona internetowa miasta [on-line]. [dostęp 2017-09-24]. (słow.).
  2. Statistical Office of the Slovak Republic: Hustota obyvateľstva - obce [om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter)]. 2022-03-31. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
  3. a b c Statistical Office of the Slovak Republic: Základná charakteristika. 2015-04-17. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
  4. Statistical Office of the Slovak Republic: Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne). 2022-03-31. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
  5. Statistical Office of the Slovak Republic: Hustota obyvateľstva - obce. 2022-03-31. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
  6. a b Wg strony miasta Bańska Szczawnica [1]
  7. Bańska Szczawnica, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-06-01] .

Linki zewnętrzne

  • Oficjalna strona miasta (w języku słowackim i angielskim)
  • p
  • d
  • e

Flag of UNESCO.svg

Kulturowe
Przyrodnicze

Słowacja

  1. Wspólnie ze Węgrami
  2. Wspólnie z Albanią, Austrią, Belgią, Bośnią i Hercegowiną, Bułgarią, Chorwacją, Czechami, Francją, Hiszpanią, Macedonią Północną, Niemcami, Polską, Rumunią, Słowenią, Szwajcarią, Ukrainą i Włochami
Kontrola autorytatywna (miasteczko):
Encyklopedia internetowa: